woman in blue denim jacket and blue denim jeans

Hindsight bias: hoe je alles beter weet met terugwerkende kracht

Achteraf is het makkelijk praten, want dan ken je alle feiten al. Dingen lijken altijd meer voor de hand liggend en voorspelbaar nadat ze al gebeurd zijn. In experimenten herinneren mensen zich vaak hun voorspellingen voor de uitkomst van iets veel sterker dan ze eigenlijk waren.

Denkfout:
Ik had de uitkomst kunnen voorspellen

Lees meer over denkfouten in cognitieve bias

Wat is hindsight bias?

Als je aan het eind van een thriller ontdekt wie de moordenaar is kijk je op een andere manier terug op de gebeurtenissen en herinner je je de eerste indrukken van het schuldige karakter verkeerd. Het kan zijn dat je denkt dat het overduidelijk was wat er zou gaan gebeuren. Je zou de bioscoop kunnen verlaten met het idee dat je al die tijd al wist hoe het af zou lopen, maar de realiteit is dat je het waarschijnlijk niet wist.

In de psychologie staat dit fenomeen bekend als hindsight bias of rückschaufehler, vrij vertaald als ‘achterwaartse vooringenomenheid’ of ’terugdenkfout’. Dit is het fenomeen waarin je terugdenkt aan een gebeurtenis en overschat in hoeverre je de uitkomst had kunnen voorspellen of veranderen. Hindsight bias staat ook wel bekend als het ‘know-it-all-along’-fenomeen of sluipend determinisme en kan een grote invloed hebben op niet alleen je overtuigingen, maar ook op je gedrag.

Alledaagse voorbeelden zijn:

  • Na het bekijken van een sportwedstrijd beweren dat je altijd al dacht dat die ene ploeg zou winnen.
  • Na een onverwachte gebeurtenis in het nieuws zeggen dat je dit had zien aankomen.
  • Na het horen van een plotwending in een film beweren dat je het al voelde aankomen.

Grotere voorbeelden van hindsight bias:

  • de geschriften van historici die de uitkomsten van veldslagen beschrijven,
  • artsen die na een operatie denken dat ze ervoor al precies wisten wat er mis was,
  • rechtssystemen die individuen verantwoordelijkheid toekennen op basis van de veronderstelde voorspelbaarheid van een gebeurtenis

Deze bias kan invloed hebben op ons geheugen. We herinneren ons vaak dat we nauwkeuriger waren in onze voorspellingen dan we in werkelijkheid waren. Het is belangrijk om te weten dat hindsight bias niet betekent dat we daadwerkelijk in staat zijn om toekomstige gebeurtenissen te voorspellen. Het is eerder een fout in ons geheugen waardoor we denken dat we dat wel konden.

Oorzaken van hindsight bias

Hindsight bias is een complex fenomeen dat zijn wortels heeft in verschillende psychologische processen. Hier zijn enkele van de belangrijkste redenen waarom het optreedt:

Psychologische oorzaken Mensen streven ernaar om de wereld om hen heen te begrijpen en zin te geven aan gebeurtenissen. Ons brein is voortdurend op zoek naar patronen en verbanden, zelfs als die er niet zijn. Deze drang om betekenis te vinden, kan ons soms misleiden. Wanneer we achteraf informatie ontvangen over een gebeurtenis, past ons brein automatisch onze eerdere overtuigingen aan om ze in overeenstemming te brengen met de nieuwe informatie.

Het gevoel van voorspelbaarheid Het is comfortabeler om te geloven dat gebeurtenissen voorspelbaar zijn dan om te accepteren dat veel aspecten van het leven onvoorspelbaar zijn. Wanneer we terugkijken op een situatie met de kennis van wat er is gebeurd, lijkt de uitkomst vaak onvermijdelijk. Dit geeft ons het gevoel dat de wereld ordelijker en minder chaotisch is dan hij in werkelijkheid is.

De menselijke behoefte aan zekerheid Onzekerheid kan stress en angst veroorzaken. Door te geloven dat we een uitkomst hadden kunnen voorspellen, verminderen we onze gevoelens van onzekerheid. Dit geeft ons een gevoel van controle over de situatie, zelfs als die controle illusoir is. Het geloven dat we de uitkomst van een situatie kenden, kan ons ook een gevoel van superioriteit geven, wat ons zelfvertrouwen versterkt.

Deze drie belangrijke variabelen werken op elkaar in bij hindsight bias:

  • Cognitief: Mensen hebben de neiging om hun eerdere voorspellingen over een gebeurtenis te vervormen of verkeerd te onthouden. Het is makkelijker om informatie terug te halen die in overeenstemming is met je huidige kennis.
  • Metacognitief: Wanneer we goed kunnen begrijpen hoe of waarom een gebeurtenis is gebeurd, kan het lijken alsof die gebeurtenis gemakkelijk te voorspellen was.
  • Motiverend: Mensen zien de wereld graag als een voorspelbare plaats. Geloven dat een uitkomst onvermijdelijk was kan voor sommige mensen een troost zijn.

Wanneer al deze drie factoren zich in een situatie voordoen, is de kans groter dat er hindsight bias ontstaat.

Hindsight bias is een manier voor ons brein om orde en betekenis te geven aan de wereld om ons heen, om ons comfortabeler te voelen en om ons gevoel van zelfwaarde te vergroten.

Gevolgen van hindsight bias

Hindsight bias is niet zomaar een onschuldige denkfout. Het kan daadwerkelijk invloed hebben op onze besluitvorming en de manier waarop we de wereld waarnemen. Hier zijn enkele van de gevolgen:

Overschatting van voorspellende vaardigheden

Een van de meest verraderlijke gevolgen van hindsight bias is dat het je kan misleiden om te geloven dat je beter bent in het voorspellen van gebeurtenissen dan we in werkelijkheid zijn. Dit kan leiden tot overmoed. Als je ten onrechte gelooft dat je een uitzonderlijk vooruitziende blik of intuïtie hebt kun je te zelfverzekerd worden en meer kans maken om onnodige risico’s te nemen. Dergelijke risico’s kunnen financieel zijn, zoals het plaatsen van een te groot deel van je vermogen in een risicovolle aandelenportefeuille. Ze kunnen ook emotioneel zijn, zoals te veel van jezelf investeren in een slechte relatie.

Besluitvormingsfouten

Wanneer je gelooft dat je een gebeurtenis of uitkomst hadden voorzien kan dit je besluitvorming in toekomstige, vergelijkbare situaties beïnvloeden. Dit verstoort je vermogen om te leren van ervaring, aangezien je niet in staat bent om terug te kijken op beslissingen uit het verleden en te leren van fouten. Je kan te zelfverzekerd worden, waardoor je risico’s onderschat of belangrijke details over het hoofd ziet. Dit kan leiden tot ondoordachte beslissingen, vooral in situaties die een zorgvuldige analyse vereisen.

Foute beoordelingen van gebeurtenissen

Hindsight bias kan je oordeel vertroebelen over de verantwoordelijkheid van mensen voor bepaalde uitkomsten. Je kunt hierbij ook blind worden voor het leed van anderen als je niet kunt erkennen dat anderen slachtoffer van je beslissing zijn geworden. Je kan bijvoorbeeld na een ongeluk onterecht concluderen dat de betrokkenen hadden moeten weten dat het zou gebeuren en het hadden moeten voorkomen. Dit kan leiden tot oneerlijke beschuldigingen en beoordelingen.

Positieve consequenties

Een positief gevolg van hindsight bias is een toename van je zelfvertrouwen en je vertrouwen in je prestaties, zolang de vooringenomenheid maar redelijk is en niet tot overmoed leidt.

Consequenties van hindsight bias in de gezondheidszorg

In het gezondheidszorgsysteem zijn er een aantal methoden om te beoordelen of er medische fouten zijn gemaakt. Deze beoordeling wordt gedaan door anderen die de uitkomst al kennen. Veel medische fouten worden daardoor achteraf als vermijdbaar beschouwd. Vooral als er wordt gezocht naar de oorzaak van fouten wordt er sterk vertrouwd op een beoordeling achteraf en kan een sterke hindsight bias zich voordoen.

Consequenties van hindsight bias in het justitieel systeem

Door hindsight bias worden gedaagden maar ook eisers vaak in staat geacht de slechte uitkomst van een zaak te kunnen hebben voorspeld of voorkomen. Dit soort uitkomsten komt voorspelbaarder over dan het op dat moment eigenlijk was.

Inzicht in deze gevolgen is essentieel om de invloed van hindsight bias te minimaliseren en betere, meer geïnformeerde beslissingen te nemen.

Hindsight bias en psychische ziektes

Hindsight bias speelt een specifieke rol in de context van psychische ziektes, vooral wanneer we kijken naar comorbiditeit, het gelijktijdig voorkomen van twee of meer stoornissen of ziektes bij een persoon.

Hindsight bias en specifieke psychische ziektes

Schizofrenie

Hindsight bias beïnvloedt mensen met schizofrenie sterker dan andere mensen. Mensen met schizofrenie kunnen denken dat ze iets weten dat anderen niet weten en ze kunnen door hindsight bias denken dat ze unieke inzichten hebben. Dit kan hen ertoe brengen vergezochte conclusies te trekken uit eerder ontvangen informatie. De combinatie van wanen en hindsight bias kan hun begrip van realiteit en persoonlijke overtuiging vervormen.

PTSS (Posttraumatische Stressstoornis)

Mensen met PTSS kunnen door hindsight bias geloven dat ze traumatische gebeurtenissen hadden kunnen voorkomen of anders aanpakken. Deze bias kan schuldgevoelens versterken, wat het herstel bemoeilijkt. Het continu herbeleven van trauma’s kan intenser worden door de neiging om te denken dat men de uitkomst had kunnen voorzien. Mensen die een traumatische ervaring of PTSS hebben met hindsight bias kunnen zelfs te maken krijgen met het overlevendensyndroom. Ze geven zichzelf de schuld van dingen buiten hun macht of geloven achteraf dat ze hadden kunnen voorkomen wat er is gebeurd.

Lees ook: het overlevendensyndroom

Depressie

Mensen met depressie kunnen terugdenken en door hindsight bias geloven dat er ’tekenen’ waren die ze hadden moeten zien. Deze gedachte kan hun gevoelens van hopeloosheid vergroten. Ze kunnen ook denken dat ze negatieve gebeurtenissen hadden kunnen voorkomen.

Bipolaire stoornis

Tijdens manische of depressieve fasen kunnen mensen met een bipolaire stoornis door hindsight bias denken dat ze de gevolgen van eerdere beslissingen hadden moeten voorzien. Deze overtuiging kan gevoelens van spijt of schaamte versterken tijdens depressieve fasen.

Hoe Hindsight bias optreedt bij psychische ziektes

Na de diagnose van een psychische aandoening kunnen zowel patiënten als hun naasten vaak terugkijken en ’tekenen’ of ‘signalen’ identificeren die ze eerder hadden gemist. Ze kunnen geloven dat ze de symptomen of het begin van de ziekte eerder hadden moeten herkennen. Dit kan leiden tot schuldgevoelens of zelfverwijt.

Comorbiditeit en de complexiteit van diagnostiek

Het vaststellen van een diagnose kan ingewikkeld zijn, vooral wanneer er sprake is van comorbiditeit. De symptomen van verschillende psychische aandoeningen kunnen overlappen. Wanneer later een bijkomende diagnose wordt gesteld, kan hindsight bias ertoe leiden dat men denkt dat het ‘duidelijk’ was dat beide aandoeningen vanaf het begin aanwezig waren, ook al was dit niet het geval.

De gevaren van hindsight bias in behandeling

  1. Zelfverwijt: Patiënten kunnen zichzelf de schuld geven dat ze hun symptomen niet eerder hebben herkend of aangepakt.
  2. Misverstanden: Familieleden of verzorgers kunnen geloven dat ze eerder hadden moeten ingrijpen, wat kan leiden tot spanningen.
  3. Behandelingskeuzes: Therapeuten of artsen kunnen, na kennis te hebben genomen van bijkomende symptomen of aandoeningen, onterecht geloven dat ze deze eerder hadden moeten opmerken. Dit kan hun zelfvertrouwen en toekomstige besluitvorming beïnvloeden.

Het is van cruciaal belang om te begrijpen hoe hindsight bias de perceptie van psychische ziektes en comorbiditeit kan beïnvloeden. Door bewust te zijn van deze bias en proactieve stappen te nemen om het te beperken, kunnen we betere, meer empathische zorg en ondersteuning bieden aan degenen die het nodig hebben.

Voorkomen van hindsight bias

Is er iets wat je kunt doen om hindsight bias tegen te gaan? Een mogelijke manier om deze vertekening tegen te gaan is om dingen op te sommen die mogelijk hadden kunnen gebeuren, maar die niet gebeurd zijn. Door het doornemen van andere potentiële resultaten kunnen mensen een meer evenwichtig beeld krijgen van de schijnbare onvermijdelijkheid van een uitkomst.

Hier zijn enkele strategieën om deze bias te herkennen en te vermijden:

Tips voor zelfbewustzijn

  1. Reflecteer regelmatig: Neem de tijd om na te denken over je beslissingen en waarom je ze hebt genomen.
  2. Schrijf voorspellingen op: Door je verwachtingen voor een gebeurtenis op papier te zetten, heb je een tastbaar bewijs van wat je werkelijk dacht voordat de uitkomst bekend was.
  3. Wees alert op “ik wist het wel” gedachten: Wanneer je merkt dat je dit denkt, vraag jezelf dan af of je het echt wist of dat je je geheugen achteraf aanpast.

Methoden om objectiviteit te behouden

  1. Zoek naar bewijs dat je ongelijk heeft: In plaats van alleen bewijs te zoeken dat je standpunt ondersteunt, kijk ook naar informatie die het tegenspreekt.
  2. Neem afstand: Wacht voordat je conclusies trekt over een situatie. Geef jezelf de tijd om alle informatie te verwerken.
  3. Raadpleeg verschillende bronnen: Diverse meningen en perspectieven kunnen je helpen een breder beeld van een situatie te krijgen.

Het belang van feedback

  1. Zoek externe input: Vraag anderen om hun perspectief op een situatie of beslissing. Ze kunnen inzichten hebben die je over het hoofd hebt gezien.
  2. Creëer een feedbackcultuur: Moedig open en eerlijke feedback aan in je team of groep. Dit helpt om blinde vlekken te identificeren.
  3. Leer van fouten: In plaats van fouten te negeren of te rationaliseren, beschouw ze als leermogelijkheden. Analyseer wat er mis is gegaan en hoe je in de toekomst betere beslissingen kunt nemen.

Door deze strategieën te volgen, kun je de invloed van hindsight bias verminderen en meer weloverwogen en objectieve beslissingen nemen.

Tenslotte

Ons begrip van de wereld om ons heen is een constant evoluerend proces. Terwijl we door het leven navigeren, worden we geconfronteerd met talloze beslissingen, uitdagingen en onzekerheden.

Het belang van voortdurend leren en groeien

Het leven is een nooit eindigende leerschool. Elke ervaring, of het nu een succes of een tegenslag is, biedt ons de kans om te leren. Door voortdurend nieuwe kennis op te doen en ons begrip te verdiepen, versterken we onze besluitvormingsvaardigheden en ons vermogen om de wereld om ons heen effectief te navigeren. Het is essentieel om een leergierige houding te behouden, niet alleen om onze persoonlijke en professionele ontwikkeling te bevorderen, maar ook om beter voorbereid te zijn op onvoorziene uitdagingen en kansen.

Het erkennen van onze beperkingen

Geen enkel individu is immuun voor fouten of misvattingen. Erkenning van onze beperkingen is niet een teken van zwakte, maar van zelfbewustzijn en nederigheid. Door te begrijpen dat we vatbaar zijn voor biases zoals hindsight bias, kunnen we actieve stappen ondernemen om ze te overwinnen. Erkenning van onze beperkingen stelt ons ook in staat om hulp en advies te zoeken wanneer dat nodig is, en om een open geest te behouden ten opzichte van nieuwe informatie en perspectieven.

In een wereld die voortdurend verandert en evolueert, zijn het voortdurende leren en het erkennen van onze beperkingen twee cruciale stappen in de richting van persoonlijke groei en effectieve besluitvorming.

Bronnen

  • Pezzo M. Hindsight bias: A primer for motivational researchersSocial and Personality Psychology Compass. 2011;5(9):665-678. doi:10.1111/j.1751-9004.2011.00381.x
  • Dietrich D, Olson M. A demonstration of hindsight bias using the Thomas confirmation votePsychological Reports. 1993;72(2):377-378. doi:10.2466/pr0.1993.72.2.377
  • Hurwitz, B., & Sheikh, A. (2009). Healthcare Errors and Patient Safety. Hoboken, NJ: Blackwell Publishing.
  • Simkovic, M., & Kaminetzky, B. (2010). “Leverage Buyout Bankruptcies, the Problem of Hindsight Bias, and the Credit Default Swap Solution”. Seton Hall Public Research Paper: August 29, 2010.
  •  Woodward, T. S.; Moritz, S.; Arnold, M. M.; Cuttler, C.; Whitman, J. C.; Lindsay, S. (2006). “Increased hindsight bias in schizophrenia”. Neuropsychology20 (4): 462–467.  doi:10.1037/0894-4105.20.4.461PMID16846264.
  • Beckham, Jean C.; Feldman, Michelle E.; Kirby, Angela C. (1998). “Atrocities Exposure in Vietnam Combat Veterans with Chronic Posttraumatic Stress Disorder: Relationship to Combat Exposure, Symptom Severity, Guilt, and Interpersonal Violence”. Journal of Traumatic Stress11 (4): 777–785. doi:10.1023/a:1024453618638PMID 9870228.
  • Roese NJ, Vohs KD. Hindsight biasPerspect Psychol Sci. 2012;7(5):411-426. doi:10.1177/1745691612454303
Scroll naar boven