De roze driehoek: vervolging van homoseksuelen in de tweede wereldoorlog

Voordat de roze driehoek een wereldwijd symbool van gay pride werd was het bedoeld als een symbool van schaamte. In nazi-Duitsland werd een naar beneden gerichte roze driehoek op de kampoutfits van homoseksuele mannen in concentratiekampen genaaid om ze te identificeren als homoseksueel. Pas in de jaren zeventig van de vorige eeuw hebben homorechtenactivisten het symbool opnieuw geclaimd als een symbool van trots.

de roze driehoek: van nazisymbool naar symbool van trots
The most obvious sign over Auschwitz prisoner’s uniform, Retrieved from www.majdanek.eu

Paragraaf 175: seks tussen mannen als misdrijf in Duitsland

De omstreden paragraaf 175 van het strafrecht, die sinds begin januari 1872 voor het gehele Duitse Keizerrijk gold, verbood seksueel contact tussen twee mannen. Deze wet maakte homoseksualiteit illegaal, maar stond op het punt afgeschaft te worden toen de nazi-partij in 1933 aan de macht kwam.

Als onderdeel van hun missie om ‘Duitsland racistisch en cultureel te “zuiveren”,’ arresteerden de nazi’s op grond van paragraaf 175 duizenden LGBTQ+’s, vooral mannelijke homoseksuelen. Aanvankelijk viel de homoseksuele mannen niet hetzelfde lot ten deel als de Joden en zigeuners: ze werden beschouwd als leden van het Arische ras en kwamen meesal in de gevangenis terrecht. Alleen als ze openlijk homoseksueel waren werden ze naar concentratiekampen gestuurd.

Naar schatting werden er 100.000 homoseksuele mannen gearresteerd. Tussen de 5.000 en 15.000 daarvan werden naar concentratiekampen gestuurd. Daarnaast werden nog honderden mannen gedwongen gecastreerd of opgenomen in psychiatrische ziekenhuizen. (bron)

De invloed van de bezetting op Nederlandse homoseksuelen

Het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (N.W.H.K.) was de eerste homorechten-organisatie in Nederland. Het was in 1912 door Jacob Anton Schorer opgericht als reactie op de invoering van het wetsartikel 248bis, dat seksuele contacten van volwassenen met personen van het hetzelfde geslacht tussen 16 en 21 jaar strafbaar stelde. Schorer wordt beschouwd als grondlegger van de homo-emancipatie in Nederland.

Toen de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland waren binnengevallen besloot Schorer het N.W.H.K. direct op te heffen. Hij vernietigde de hele ledenadministratie, inclusief het archief en de abonneeregistratie van het homotijdschrift Levensrecht. Geen dag te vroeg, want zijn huis werd op 15 mei doorzocht en zijn archieven in beslag genomen.  

Na de bezetting van Nederland stelden de Duitsers in augustus 1940 alle vormen van mannelijke homoseksualiteit ook in Nederland strafbaar. De Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandse gebied (Seyss-Inquart) gaf ‘ter bestrijding van de tegennatuurlijke ontucht’ op 31 juli 1940 de volgende verordening af: “Een man, die met een anderen man ontucht pleegt of van hem ontuchtige handelingen duldt, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren.”

Afgezien van Joden met een homoseksuele geaardheid lijkt het er op dat geen grote aantallen homoseksuele mannen uit Nederland weggevoerd, omdat zij niet op grote schaal meer geregistreerd waren. Ook was de jacht op homoseksuelen in Nederland lang niet zo intensief als in Duitsland. De SS liet het opsporen van homo’s grotendeels over aan de Nederlandse politie, en die stelde andere prioriteiten.

Driehoeken als symbolen van onderdrukking in de Holocaust

In concentratiekampen werden mensen geïdentificeerd met symbolen. Joden werden gedwongen zich te identificeren met gele sterren, maar ze waren niet de enige met een merkteken.

Verschillende gekleurde driehoeken identificeerden verschillende groepen: een rode driehoek voor politieke gevangenen, een groene driehoek voor beroepscriminelen, een paarse driehoek voor Jehova’s Getuigen, een zwarte driehoek voor ‘asocialen’ en een roze driehoek voor homoseksuele mannen en andere seksuele delinquenten zoals verkrachters en pedofielen.

de roze driehoek: van nazisymbool naar symbool van trots
Auschwitz prisoner’s uniform, Retrieved from: calpol25.hubpages.com

Voorafgaand aan de ontmenselijkende classificatie werden homoseksuele mannen al gemarkeerd, toen met een hoofdletter A, genaaid op hun linkerborst of broekspijp. Dit stond voor Arschficker, Duits voor ‘kontneuker’.

Homo’s als laagste kaste in het concentratiekamp

De omstandigheden in de kampen waren over het algemeen zwaar voor alle gevangenen, van wie velen stierven door honger, ziekte, uitputting, blootstelling aan de kou en brute behandeling. Maar veel overlevenden hebben getuigd dat mannen met roze driehoeken vaak bijzonder streng werden behandeld door zowel bewakers als gevangenen vanwege wijdverbreide vooroordelen tegen homoseksuelen.

Velen geloofden dat homoseksuele mannen in de kampen onderaan de pikorde stonden; er was weinig bescherming, met sadistische en wrede straffen die vaak werden uitgevoerd in het bijzijn van honderden andere gevangenen. Sommigen zouden seksuele gunsten ruilen met kampbewakers voor hun veiligheid; anderen werden gekozen als ‘huisdier’ en kregen extra rantsoenen.

Pierre Seel, een homoseksuele Franse overlevende van de Holocaust, schreef in zijn memoires dat vingernagels werden uitgetrokken en dat sommigen werden verkracht met kapotte linialen: “Er was geen solidariteit met de homoseksuele gevangenen; ze behoorden tot de laagste kaste” in  I, Pierre Seel, Deported Homosexual: A Memoir of Nazi Terror.

Net als bij andere categorieën gevangenen waren sommige homoseksuelen ook het slachtoffer van wrede medische experimenten, waaronder castratie. Nationaalsocialistische artsen als Carl Vaernet gebruikten de mannen als proefkonijnen om te proberen het gen te vinden dat hun homoseksualiteit veroorzaakte. In het concentratiekamp Buchenwald voerde de SS-arts Dr. Carl Vaernet operaties uit om mannen te bekeren tot heteroseksuelen: hij bracht chirurgisch een capsule in die het mannelijke hormoon testosteron vrijgaf. (bron)

Het exacte aantal doden is niet bekend, maar onderzoek uitgevoerd na de Tweede Wereldoorlog wees uit dat homoseksuelen na de Joden de meeste kans liepen in een concentratiekamp te overlijden. Op basis van de gegevens van 2.542 homoseksuele kampgevangenen berekende onderzoeker Rüdiger Lautmann dat waarschijnlijk 60% van alle gedeporteerde homo’s de oorlog niet overleefde. (bron)

Volgens de huidige stand van de wetenschap werden ten minste 77 gevangenen van Auschwitz vanwege hun homoseksualiteit vervolgd, waarvan er ten minste 43 stierven.

Zie ook Walter Degen in facesofauschwitz

Vervolging van lesbiennes in de Holocaust

De overgrote meerderheid van de homoseksuele vervolgden waren mannen; lesbiennes werden niet systematisch vervolgd. In paragraaf 175 werd vrouwelijke homoseksualiteit niet genoemd. De nazi’s geloofden dat vrouwen niet alleen inferieur waren aan mannen, maar ook van nature afhankelijk van hen; daarom beschouwden zij lesbiennes als minder bedreigend dan mannelijke homoseksuelen.

De nazi’s beschouwden vrouwen als passief, vooral op seksueel gebied, en ze gingen er van uit dat ze mannen in hun leven nodig hadden voor levensonderhoud en seks. Veel nazi’s maakten zich ook zorgen over het feit dat de meer expliciete sociale affectie tussen individuele vrouwen de grenzen tussen vriendschap en lesbisch zijn vervaagde, waardoor het moeilijker werd om ‘echte’ lesbiennes uit te roeien.

Tot slot verwierpen de nazi’s lesbisch zijn als een staats- en sociaal probleem omdat ze geloofden dat lesbiennes nog steeds de primaire rol van een Duitse vrouw konden vervullen: moeder-zijn van zoveel mogelijk “Arische” baby’s. Elke vrouw, ongeacht haar seksualiteit, kon de nazi-staat dienen als vrouw en moeder.

Hoewel de arrestaties van lesbiennes door de politie betrekkelijk zeldzaam waren, maakte de dreiging van vervolging het leven als lesbienne gevaarlijk. Kort na Hitlers benoeming tot kanselier deed de politie systematisch invallen en sloot homoseksuele ontmoetingsbars en -clubs, waardoor lesbiennes gedwongen werden om elkaar in het geheim te ontmoeten.

De nazi’s creëerden een klimaat van angst door politie-invallen en aanklachten tegen lesbiennes aan te moedigen. Veel lesbiennes verbraken de contacten met hun vriendenkring, sommige verhuisden naar nieuwe steden waar ze onbekend zouden zijn. Anderen zochten de bescherming van het huwelijk en gingen schijnhuwelijken aan met mannelijke homoseksuele vrienden.

In sommige gevallen arresteerde de politie lesbiennes als “asociaal” – mensen die niet aan de nazi-normen voldeden en daarom gearresteerd of naar concentratiekampen gestuurd konden worden. Maar er werden slechts weinig vrouwen gevangen gezet vanwege hun seksualiteit alleen. Alleen mannelijke homoseksuele gevangenen moesten de roze driehoek dragen.

Één vrouw, Henny Schermann, werd in 1940 in Frankfurt gearresteerd en kreeg het etiket “losbandig lesbisch” opgeplakt; maar ze was ook een “staatloze Jood”, voldoende reden voor deportatie. Ze werd in 1942 vergast in het psychiatrisch ziekenhuis van Bernburg.

De vervolging van Duitse homo’s werd na de oorlog doorgezet

Na de oorlog werden homoseksuele concentratiekampgevangenen niet erkend als slachtoffers van de nazi-vervolging en werd schadeloosstelling geweigerd.

Sterker nog: na de overwinning van de geallieerden op nazi-Duitsland in 1945 werden de mannen die al voor de oorlog onder paragraaf 175 veroordeeld waren en zich binnen de Duitse grens bevonden gedwongen om de aan hen opgelegde straffen verder uit te zitten, ongeacht de tijd die zij in de concentratiekampen hadden doorgebracht.

De DDR verwijderde in 1950 alle wijzigingen van de nazi’s aan het artikel uit haar wetboek, maar in de Bondsrepubliek werden tussen 1945 en 1969 100.000 mannen verdacht van homoseksuele handelingen zoals die gedefinieerd werden in het wetsartikel van de nationaalsocialisten, en 50.000 van hen werden veroordeeld; velen van deze laatste groep pleegden zelfmoord.

In 1969 verzachtte de Bondsrepubliek paragraaf 175 naar een leeftijdsgrens van 21 jaar; de grens werd bijgesteld naar 18 in 1973, en uiteindelijk werd de gehele paragraaf in 1994 afgeschaft.

Het herclaimen van de roze driehoek als symbool van trots

Het begin van de jaren zeventig was het moment waarop de homorechtenbeweging in Duitsland begon op te komen. In 1972 werd The Men with the Pink Triangle, de eerste autobiografie van een homoseksuele overlevende van het concentratiekamp, gepubliceerd. De eerste naoorlogse Duitse homorechtenorganisatie, Homosexuelle Aktion Westberlin (HAW), herclaimde een jaar later de roze driehoek als symbool van de bevrijding. Daarna begon het symbool op te duiken in andere LGBTQ+-kringen over de hele wereld.

de roze driehoek: van nazisymbool naar symbool van trots
symbool van de aids-beweging

Toen de aids-epidemie toesloeg reageerde de overheid van veel landen traag omdat het in eerste instantie ‘alleen’ homoseksuelen leek te treffen. Dit leidde ertoe dat ze beschuldigd werden van geïnstitutionaliseerde homofobie en dat er parallellen werden getrokken tussen de holocaust en de aids-epidemie. Larry Kramer, toneelschrijver, auteur en activist, bestempelde aids expliciet als een tweede holocaust.

In 1986 creëerden zes activisten uit New York City een poster met de woorden SILENCE = DEATH en een felroze driehoek die niet was omgekeerd, bedoeld om de aandacht te vestigen op de aids-crisis. (bron) De poster werd al snel geadopteerd door de organisatie ACT UP en werd een blijvend symbool van de aids-beweging.

Op de website van ACT UP staat: “De roze driehoek werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw door activisten in de Verenigde Staten opgericht als een pro-homosymbool… de toe-eigening van het symbool van de roze driehoek, meestal rechtopstaand in plaats van omgekeerd, was een bewuste poging om een symbool van vernedering om te zetten in een symbool van solidariteit en verzet. Aan het begin van de aids-epidemie werd het een symbool van gay pride en bevrijding.”

Lees ook: Pandemieen die de wereld veranderden

De roze driehoek in de moderne tijd

de roze driehoek: van nazisymbool naar symbool van trots
Homomonument Sydney

De Duitse regering gaf pas in 2002 een officiële verontschuldiging af; het Europees Parlement kwam pas 60 jaar na de bevrijding van Auschwitz met een tekst waarin de moord op homoseksuelen ook werd genoemd.

Een roze driehoek vormt nu de basis voor verschillende LGBTQ+-gedenktekens over de hele wereld, waaronder het Homomonument in Amsterdam, het Gay and Lesbian Holocaust Memorial in Sydney, het Pink Triangle Park in San Francisco, monumenten in Barcelona, Sitges en Montevideo. Elk jaar wordt op Twin Peaks in San Fransisco tijdens Pride een roze driehoek van één hectare tentoongesteld.

Hoewel de roze driehoek is teruggewonnen als een machtig symbool voor vrijheid is het ook een herinnering om nooit het verleden te vergeten en om de nog steeds voortdurende vervolging van LGBTQ+-mensen over de hele wereld te erkennen.

Lees ook

In 2018 bracht Nike voor Pride Month een collectie schoenen uit met roze driehoeken (bron).