woman in white collared shirt

Impostorsyndroom of oplichterssyndroom

Wat is het impostorsyndroom?

Mensen met impostorsyndroom, het oplichterssyndroom,  bedriegerssyndroom of bedriegersfenomeen twijfelen aan hun prestaties en bekwaamheid en vrezen dat ze een bedrieger zijn. Ze zijn vaak niet in staat hun prestaties te internaliseren.

Ondanks externe bewijzen van hun competentie blijven mensen met het oplichterssyndroom ervan overtuigd dat ze bedriegers zijn en hun succes niet verdienen. Blijken van succes worden afgedaan als geluk, timing of het resultaat van het misleiden van anderen, waardoor die denken dat ze intelligenter en competenter zijn dan ze zelf geloven.

De term impostor syndrome werd in 1978 voor het eerst gebruikt in een artikel van klinisch psychologen Pauline Clance and Suzanne Imes, die zagen dat veel succesvolle vrouwen geneigd zijn te geloven dat zij niet intelligent zijn en dat anderen hen te hoog inschatten. In Nederland deed Vreneli Stadelmaier als eerste onderzoek naar het oplichterssyndroom.

Het impostorsyndroom kan iedereen treffen, ongeacht gender, baan of sociale status, maar hoogpresterende mensen hebben er vaker last van. Uit psychologisch onderzoek kwam rond 1980 naar voren dat naar schatting twee van de vijf succesvolle mensen zichzelf als bedrieger beschouwen. Andere studies vonden dat zeventig procent van alle mensen zich op enig moment een oplichter voelen. Volgens een overzicht uit 2020 ervaart 9%-82% van de mensen het bedriegerssyndroom. De aantallen kunnen variëren, afhankelijk van wie aan een onderzoek meedoet.

Veel mensen ervaren de symptomen gedurende een beperkte tijd, zoals in de eerste paar weken van een nieuwe baan. Voor anderen kan de ervaring levenslang zijn. Het syndroom wordt niet beschouwd als een psychiatrische stoornis en komt niet voor in de DSM-5 of ICD-10.

Ik heb nog steeds last van het idee dat ik de boel aan het bedriegen ben. Dat ik elk moment door de mand kan vallen. […] Ik durf vaak ergens niet aan te beginnen, en pas als het af is, erken ik dat het toch best goed is. 

Hoogleraar seksuologie Ellen Laan in een interview met het AD (2020)

Symptomen

Iemand met het impostor syndrome of bedriegersyndroom heeft:

  • het gevoel een bedrieger te zijn
  • angst om ‘ontdekt’ te worden
  • moeite om succes te internaliseren

Een gevoel van zelftwijfel kan je helpen zijn prestaties en bekwaamheid te beoordelen en verbeteren, maar te veel zelftwijfel kan je zelfbeeld nadelig beïnvloeden. Dit kan leiden tot het impostorsyndroom, wat invloed heeft op verschillende aspecten van je leven.

Presteren op het werk

Je kan bang zijn dat zijn collega’s en leidinggevenden meer van je verwachten dan je aankan. Je kan het gevoel hebben dat je niet in staat bent te leveren wat je wordt gevraagd of in staat voelen te presteren.

De angst om niet te slagen kan je ertoe brengen onder te presteren en hogere prestaties of ambities te vermijden. Samen met de angst om dingen verkeerd te doen kan dit invloed hebben op je algemene werkprestaties.

Verantwoordelijkheid nemen

Je kan je sterk richten op beperkte taken in plaats van extra taken op je te nemen die je capaciteiten kunnen bewijzen. Je kan vermijden extra taken op je te nemen uit angst dat die afleiden van of afbreuk doen aan de kwaliteit van hun andere taken.

Zelftwijfel

Succes kan bij mensen met impostorsyndroom een cyclus van zelftwijfel veroorzaken. Zelfs wanneer je een belangrijke mijlpaal bereikt bent je niet in staat je eigen prestaties te erkennen. In plaats van je prestaties te vieren maak je je zorgen dat anderen de “waarheid” over je capaciteiten zullen ontdekken.

Het toeschrijven van succes aan factoren van buitenaf

Mensen met het bedriegersyndroom ontkennen hun bekwaamheid. Je kan het gevoel hebben dat je succes te danken is aan factoren van buitenaf of toeval. Of je kan jezelf de schuld geven als iets door externe oorzaken misgaat.

Ontevredenheid over je werk en burn-out

In sommige gevallen voel je je niet voldoende uitgedaagd in je werk, maar houdt een angst voor mislukking of ontdekking je tegen om promotie of extra verantwoordelijkheid te zoeken. Als je je zich inspant om gevoelens van ontoereikendheid te overwinnen heb je ook een groter risico op burnout.

De resultaten van de studie uit 2014 suggereren dat mensen met impostorsyndroom de neiging hebben in hun functie te blijven omdat ze niet geloven dat ze het beter kunnen. Je kunt je vaardigheden onderwaarderen of niet inzien hoe andere rollen meer belang hechten aan je capaciteiten.

Vermijden promotie te krijgen

Onderwaardering van vaardigheden en bekwaamheden kan ertoe leiden dat mensen met het bedriegersyndroom hun waarde ontkennen. Je kunt het vermijden om promotie of een loonsverhoging te vragen of zoeken omdat je niet gelooft dat je het verdient.

In de oorspronkelijke studie uit 1978 meende een academicus dat er een fout gemaakt moest zijn in het selectieproces toen ze haar benoeming kreeg, want ze zag niet in hoe ze de functie zouden kunnen verdienen.

Te hoge doelen stellen

Faalangst en de behoefte de beste te zijn kunnen soms tot overpresteren leiden. Je kan jezelf extreem uitdagende doelen stellen en teleurstelling ervaren als je die niet kan bereiken.

Gevolgen voor je mentale gezondheid

De angst om niet goed genoeg te zijn kan in sommige gevallen tot complicaties voor je psychsiche gezondheid leiden. Je kan last krijgen van:

  • angst- of paniekaanvallen
  • angst om een bedrieger te zijn
  • depressie
  • frustratie
  • een gebrek aan zelfvertrouwen
  • schaamte

Types impostorsyndroom

Dr. Valerie Young, auteur van The Secret Thoughts of Successful Women: Why Capable People Suffer from the Impostor Syndrome and How to Thrive in Spite of It, identificeerde vijf types van ‘bedriegers’ :

De expert

Als expert voel je je pas tevreden als je klaar bent met een taak en je het gevoel hebt dat je alles over het onderwerp weet. De tijd die je besteedt aan het zoeken naar informatie kan het moeilijk maken om je taken en projecten te voltooien.

De perfectionist

Als perfectionist ervaar je een hoge mate van angst, twijfel en bezorgdheid, vooral wanneer je jezelf extreme doelen stelt die je niet kan bereiken. Je richt je op de dingen die je ‘beter’ had kunnen doen in plaats van je prestaties te vieren.

De natuurlijke genie

Als natuurlijke genie beheers je veel nieuwe vaardigheden snel en gemakkelijk. JE schaamt je of voelt je zwak wanneer je geconfronteerd wordt met een doel dat te moeilijk is. Het helpt om te leren dat iedereen moet worstelen om sommige doelen te bereiken.

De solist

Als solist of individualist werk je het liefst alleen, bang dat hulp vragen je onbekwaamheid verraadt. Je kunt hulp afwijzen in een poging om je waarde te bewijzen.

De superheld

Als superheld blink je uit door extreme inspanning. Je bent misschien een studiebol of workaholic. Dit kan leiden tot burn-out, wat invloed heeft op je fysieke en mentale welzijn en je relaties met anderen.

Wat zijn de risicofactoren?

Hoewel iedereen het bedriegersyndroom kan ontwikkelen verhogen verschillende factoren het risico, waaronder:

  • Nieuwe uitdagingen: Een recente kans of succes, zoals een promotie, kan een gevoel van bedriegen opwekken. Je kan het gevoel hebben dat je de nieuwe positie niet verdient of dat je niet in staat bent om te presteren.
  • Familiale omgeving: Wanneer je opgroeit met een begaafd of getalenteerd broertje of zusje, kan je gevoelens van ontoereikendheid internaliseren die niet gerechtvaardigd zijn. Als je als kind zelf degene was die gemakkelijk presteerde kun je ook twijfels krijgen wanneer je voor een moeilijke taak komt te staan.
  • Tot een gemarginaliseerde bevolkingsgroep behoren: Onderzoek suggereert dat mensen uit bepaalde etnische groepen meer risico lopen zich een bedrieger te voelen. De ervaring van discriminatie of angst voor positieve discriminatie kan hierbij een rol spelen.
  • Last hebben van depressie en angst hebben: Mensen die al depressieklachten of angstklachten hebben zijn vatbaarder voor het impostorsyndroom.

Hoewel veel studies zich richten op vrouwen suggereert onderzoek dat de kans op het bedriegersyndroom voor mannen en vrouwen van alle leeftijden even hoog is.

Tips om het impostorsyndroom te overwinnen

Er is momenteel geen specifieke behandeling voor het impostorsyndroom, maar je kunt hulp zoeken bij een psycholoog of coach als je je zorgen maakt over de invloed ervan op je leven. De volgende stappen kunnen je ook helpen bij het beheersen en overwinnen van een gevoel van ontoereikendheid dat verband houdt met het impostorsyndroom.

Erover praten

Het delen van gevoelens met een vertrouweling zoals een collega, vriend of familielid kan je helpen een realistischer perspectief op je capaciteiten en competentie te ontwikkelen.

Sommige experts bevelen groepstherapie aan als behandeloptie, omdat veel mensen met het impostorsyndroom ten onrechte denken dat alleen zij deze gevoelens hebben, wat leidt tot isolement.

Door je open te stellen aan een psycholoog kun je ook de reden voor je gevoelens achterhalen, waardoor je de kans krijgt om de onderliggende oorzaken aan te pakken.

Wees je bewust van de symptomen

Weten wat het bedriegersyndroom is en waarom het voorkomt kan je helpen de symptomen te herkennen wanneer ze zich voordoen en strategieën toe te passen om je twijfels te overwinnen.

Accepteer dat perfect zijn onmogelijk is

Om een gezond gevoel van eigenwaarde te hebben moet je zowel je sterke als zwakke punten accepteren. Niemand is perfect en fouten zijn een onvermijdelijk onderdeel van het leven. Leren accepteren dat dingen soms fout gaan, kan je veerkracht en het mentale welzijn vergroten.

Daag negatieve gedachten uit

Negatieve gedachten vervangen voor positieve is een belangrijke stap in het overwinnen van het impostorsyndroom. Tips zijn onder meer:

  • huidige successen vieren
  • je successen uit het verleden herinneren
  • positieve feedback van anderen bijhouden of noteren

Cognitieve gedragstherapie is gericht op het verbeteren van copingstrategieën door niet-helpende denkpatronen uit te dagen.

Conclusie

Veel mensen hebben wel eens last van symptomen van het bedriegersyndroom. Het is belangrijk om te onthouden dat je perceptie niet altijd de werkelijkheid weergeeft.

Manieren om het impostorsyndroom te overwinnen zijn onder meer praten over je angst en je negatieve gedachten uitdagen. Het kan nuttig zijn om bij te houden wat je al bereikt hebt en je successen te vieren.

Het kan helpen om psycholoog te raadplegen, vooral wanneer de symptomen aanhouden of een ernstige invloed hebben op je mentale gezondheid en je kwaliteit van leven.

Bronnen