woman holding gun

Vechten, vluchten, bevriezen of pleasen: vier reacties op trauma

Tijdens een wandeling springt een blaffende hond op je af en uit instinct spring je opzij. Je rijdt over de snelweg en de auto voor je stopt plotseling dus je trapt vol op de rem. Je moet een belangrijke presentatie geven en halverwege stokken de woorden in je mond.

Bij een bedreigende situatie reageren je hersenen en autonome zenuwstelsel direct, waarbij hormonen als cortisol en adrenaline vrijkomen. Deze hormonen brengen lichamelijke veranderingen op gang die je helpen je voor te bereiden op het omgaan met een bedreiging. De vier soorten mechanismen die mensen gebruiken om met stressvolle traumatische ervaringen om te gaan zijn fight, flight, freeze or fawn; vechten, vluchten, bevriezen, of pleasen.

  • Fight / Vechten: de waargenomen bedreiging agressief tegemoet treden.
  • Flight / Vluchten: wegrennen van het gevaar.
  • Freeze / Bevriezen: niet in staat zijn om te bewegen of te handelen tegen een bedreiging.
  • Fawn / Pleasen: onmiddellijk proberen te behagen om elk conflict te vermijden.

Het onderliggende doel van deze stressreacties is om het gevaar te verminderen, te beëindigen, of te ontwijken om terug te keren naar een toestand van kalmte en controle.

Wat is trauma?

Trauma kan veroorzaakt worden door ervaringen als oorlog, auto-ongelukken, gewelddadige mishandelingen, lichamelijk, seksueel en emotioneel misbruik. Het kan ook ontstaan door een voor anderen minder duidelijke traumatische ervaring zoals verraad, verlegenheid, pesten, verdriet, scheiding of het ontbreken van emotionele steun.

Trauma is niet alleen de blootstelling aan een traumatische gebeurtenis, het omvat ook de emotionele ervaring die de traumatische gebeurtenis omringt. Meestal is de emotionele ervaring overweldigend en laat veel onbeantwoorde, slepende vragen achter. Je kan je sterk verantwoordelijk voelen of je schamen voor wat er gebeurd is. Je kan je achteraf ook juist voelen alsof je als winnaar uit de strijd bent gekomen.

Lees ook: Ontwikkelingstrauma (Developmental Trauma Disorder)

Wat is een overactieve traumareactie?

De stressreacties Fight, flight, freeze or fawn; vechten, vluchten, bevriezen, of pleasen, komen zowel tot stand bij werkelijk fysiek of emotioneel gevaar als bij waargenomen gevaar. Als je trauma hebt ervaren kan je een overactieve traumarespons hebben: alledaagse voorvallen en gebeurtenissen die de meeste mensen niet bedreigend vinden kunnen dan je stressrespons al triggeren.

Overactieve traumareacties komen vrij veel voor bij overlevenden van trauma, vooral bij mensen die langdurig misbruik of verwaarlozing hebben meegemaakt. Het is vaak een onderdeel van posttraumatische stressstoornis (PTSS) of complexe posttraumatische stressstoornis (C-PTSD).

Lees ook (Chronische) posttraumatische stressstoornis of (C)PTSS

Zijn traumareacties altijd maladaptief?

Je zou kunnen denken dat alle traumareacties maladaptief of disfunctioneel zijn. Dit is niet altijd het geval. Traumareacties hoeven niet per se ongezond of maladaptief te zijn. Laten we bijvoorbeeld zeggen dat je gepest wordt op de basisschool. Je bedenkt dat zelf als pester optreden de enige manier is die je kan gebruiken om je te verdedigen, want er is niemand in je omgeving om je te beschermen of te steunen. Je ziet dit als de best mogelijke oplossing om te overleven. Op dit moment is de reactie nog niet maladaptief.

Stel nu dat je volwassen bent en als volwassene niet meer in een bedreigende, niet-ondersteunende omgeving verkeert. Je hebt een goede positie op je werk en je kunt andere mensen aansturen. Je hebt alleen nog steeds de angst dat mensen niet te vertrouwen zijn, dat ze je zullen aanvallen, verraden of beschamen. Dus besluit je om je collega’s te pesten.

Dit is het moment waarop de traumareactie een maladaptief afweermechanisme wordt. Je blijft de traumarespons vertonen, ook al heb je die niet meer nodig. Deze reactie komt voort uit je angst dat mensen je pijn zullen doen. Ook al is dat niet noodzakelijk de huidige werkelijkheid, je blijft het geloven, zelfs als mensen aardig tegen je zijn, wat uiteindelijk je relaties schaadt.

De vier soorten traumareacties

Vechten

Als je je in gevaar voelt en gelooft dat je de bedreiging kunt overmeesteren, sta je in de vechtmodus. Je hersenen zenden signalen door je hele lichaam om je snel voor te bereiden op de fysieke eisen van het vechten.

Lichamelijke reactie van vechten

Tekenen waaraan je kunt zien dat je in vechtreactie bent zijn:

  • Strakke kaak of knarsetanden
  • Aandrang om iemand of iets te slaan
  • Heftige woede voelen
  • Verlangen om te stampen of te schoppen
  • Huilen
  • Naar mensen schelden, boos conserveren
  • Onrustige branderige maag

Vechten als traumareactie in de kindertijd

Als vechten jouw meestvoorkomende traumareactie is betekent het dat je in het verleden om te overleven gekozen hebt om terug te vechten. Deze reactie komt vaak voor uit de onbewuste overtuiging dat het behouden van macht en controle over anderen zal leiden tot de acceptatie, liefde en veiligheid die je nodig hebt maar in je kindertijd niet kreeg.

Deze reactie heeft de neiging zich vaker te vertonen als je verzorgers:

  • geen redelijke en gezonde grenzen gaven
  • je alles gaven waar je om vroeg
  • je beschimpten
  • narcistische woede, pesterijen of afkeer vertoonden

Gezonde versie van vechten in volwassenheid

De gezonde versie van de vechtrespons is:

  • als je assertief bent,
  • als je gezonde grenzen met anderen stelt,
  • als je jezelf beschermt,
  • als je anderen leidt
  • als je de moed vindt om dingen te laten gebeuren.

Maladaptieve versie van vechten als traumareactie in volwassenheid

De maladaptieve versie van vechten is wanneer je overcompenseert en je vechtrespons overdrijft, zoals

  • wanneer je agressief bent, mensen aanvalt of pest,
  • wanneer je narcistische trekken krijgt,
  • wanneer je je gerechtigd voelt en vindt dat iedereen je moet helpen of steunen.

Hoewel vechten vaak verwijst naar daadwerkelijke fysieke of verbale agressie, kan het ook elke actie omvatten die je onderneemt om tegen een bedreiging op te staan of die te ontkrachten, zoals:

  • een openbare post op sociale media maken nadat je partner vreemd is gegaan om iedereen te laten weten wat hij gedaan heeft
  • tegen je vriend schreeuwen als hij per ongeluk iets vermeldt dat jij privé wilde houden
  • een gerucht verspreiden over een collega die kritiek had op je werk
  • weigeren met je partner te praten bij wijze van straf

Iemand met een maladaptieve vechtrespons kan uiteindelijk energie en tijd van anderen opeisen zonder zich te bekommeren om hoe die anderen zich voelen.

Vluchten

Vluchten is geloven dat je het gevaar kunt verslaan door weg te rennen. In sommige gevallen is weglopen de beste beslissing. Bijvoorbeeld als je je in een brandend gebouw bevindt. Tenzij je een brandweerman bent kun je daar het beste zo snel mogelijk weggaan.

Lichamelijke reactie van vluchten

Deze emotionele en lichamelijke reacties duiden erop dat je in de vluchtmodus bent:

  • Je krampachtig of gespannen voelen
  • Voortdurend bewegende benen, voeten en armen
  • Onrustig lichaam dat niet wil ophouden met bewegen
  • Gevoelloosheid in de ledematen
  • Verwijdde ogen en een heen-en-weer schietende blik

Vluchten als traumareactie in de kindertijd

Vluchten verwijst naar ontsnappen en ontwijken. Dit copingmechanisme begon waarschijnlijk toen je ongemakkelijke gesprekken of gevoelens of iets dat gevaarlijk was wilde vermijden door:

  • langer op school en bij vrienden blijven
  • door de buurt te zwerven
  • je op je schoolwerl te storten om jezelf bezig te houden
  • eindeloos plannen te maken om weg te lopen of te ontsnappen
  • ruzies te overstemmen met muziek

Gezonde versie van vluchten in volwassenheid

De gezonde versie van dit copingmechanisme houdt in dat:

  • je een pauze neemt van mensen die je overstuur maken,
  • je moeilijke gesprekken parkeert
  • je weggaat uit relaties die niet gezond zijn.

Maladaptieve versie van vluchten als traumareactie in volwassenheid

De ongezonde versie van de vluchtreactie in volwassenheid kan zich uiten in:

  • in alle aspecten van het leven naar perfectie toe te werken, zodat niemand je kan bekritiseren of uitdagen
  • relaties te beëindigen als je je bedreigd voelt, voordat de ander het met je kan uitmaken
  • conflicten te vermijden, of elke situatie die moeilijke of pijnlijke emoties naar boven brengt
  • werk, hobby’s, alcohol en middelen te gebruiken om gevoelens van angst, bezorgdheid of paniek af te weren
  • aan je verantwoordelijkheden ontsnappen of uit angst vermijden uit je comfortzone te stappen.

Bevriezen

De bevriesreactie dient als een uitsteltactiek. Je hersenen drukken op de pauzeknop maar blijven hypervigilant, wachtend en aandachtig toekijkend tot ze kunnen bepalen of vluchten of vechten een betere route naar veiligheid biedt.

Lichamelijke reactie van bevriezen

Deze reacties laat je weten dat je in de bevriezingsmodus bent:

  • Bleke huid
  • Gevoel van angst
  • Je stijf, zwaar, koud, gevoelloos voelen
  • Luid, bonzend hart
  • Afname van hartslag

Bevriezen als traumareactie in de kindertijd

Bevriezen betekent dat je stil blijft staan en niets doet. Je blijft in het moment, gaat niet achteruit en gaat niet vooruit. Bij de bevriezingsreactie verdoof je je gevoelens en behoeften. Een langdurige bevriesreactie kan gaan lijken op een masker dat je gebruikt om jezelf te beschermen als je geen enkel middel ziet om terug te vechten of te ontsnappen. Achter het masker kun je:

  • fantasie of verbeelding gebruiken om aan de dagelijkse nood te ontsnappen
  • emoties en gevoelens verbergen
  • je fysiek van de wereld losmaken door te slapen, of door in je kamer of huis te blijven
  • mentaal uitchecken uit situaties die pijnlijk of stressvol aanvoelen

Gezonde versie van bevriezen in de volwassenheid

De gezonde versie van de bevriesreactie is op een mindfulle manier stil te staan. Deze mindfultoestand kan heel heilzaam zijn: soms ben je druk bezig met denken aan de toekomst of het verleden. Mindfulness is een gezonde manier om in het huidige moment te blijven en te bewonderen wat er op dit moment gebeurt.

Maladaptieve versie van bevriezen als traumareactie in de volwassenheid

De ongezonde versie van de bevriesreactie is dusdanig dissociëren dat je je compleet losmaakt van wat er om je heen gebeurt:

  • Je bent te gestrest en schakelt jezelf helemaal uit,
  • je wijst elke prikkel af, en we laat geen ervaringen toe in je lichaam
  • je gaat niet met anderen om, je zondert je af,
  • je geeft de voorkeur aan eenzaamheid en weet hechte relaties te vermijden
  • je verdooft je met Instagram of Netflix omdat je alleen maar wilt dat de tijd verstrijkt.

Lees ook: Wat is dissociatie?

Pleasen

Fawnen of pleasen is een stressreactie die mensen aannemen als vechten, vluchten en bevriezen niet werkt. Pleasen herken je aan de neiging om, hoe slecht iemand je ook behandelt, altijd meer bezig te zijn met het hem of haar naar de zin te maken dan voor jezelf te zorgen.

Fawnen wordt soms in het Nederlands vertaald als ‘verstijven’. maar dat doet geen recht aan het feit dat iemand die fawnt actief meegaat met wat er in de situatie gebeurt of wat andere mensen van je verlangen in de hoop te overleven.

Lichamelijke reactie van pleasen

Dit zijn emotionele en lichamelijke reacties die aangeven dat je pleasen gebruikt als traumarespons:

  • er is een conflict en je eerste instinct is om de boze persoon te sussen
  • Je voelt je ongemakkelijk of bedreigd als je om een mening gevraagd wordt
  • Je ervaart ongewone emotionele reacties als je buiten de invloedssfeer bent van belangrijke mensen in je leven. Dit kunnen emotionele uitbarstingen zijn bij vreemden of plotselinge droefheid gedurende de dag.

Pleasen als traumareactie in de kindertijd

De fawnrespons is vaak prominent aanwezig bij mensen die opgroeiden met mishandeling. Instemming en behulpzaamheid was is hun situatie waarschijnlijk de enige hoop om te overleven.

In de kindertijd heb je misschien:

  • je eigen behoeften genegeert om voor een ouder te zorgen
  • jezelf zo nuttig en behulpzaam mogelijk mgemaakt
  • je eigen identiteit verwaarloost of niet ontwikkelt
  • lof en bewondering gegeven aan je verzorgers ook als ze kritiek op je hebben of onvoorspelbaar gedrag vertoonden

Het opgeven van je persoonlijke grenzen en begrenzingen in je kindertijd heeft je geholpen om misbruik te minimaliseren, maar deze reactie heeft de neiging te blijven hangen in de volwassenheid.

Gezonde versie van pleasen in de volwassenheid

De gezonde versie van pleasen in de volwaasenheid is menslievendheid:

  • als je medelijden hebt met andere mensen en ze daarom wilt helpen,
  • als je om mensen geeft en de tijd neemt om mensen te steunen, te valideren en naar ze te luisteren.

Maladaptieve versie van pleasen als traumareactie in volwassenheid

De ongezonde versie van fawning of pleasen in volwassenheid is:

  • instemmen met alles wat je partner van je vraagt, zelfs als je dat liever niet zou doen
  • voortdurend een leidinggevende prijzen in de hoop kritiek of negatieve feedback te vermijden
  • het gevoel hebben dat je heel weinig weet over wat je leuk of prettig vindt
  • vermijden om je eigen gedachten of gevoelens te delen in hechte relaties uit angst de ander boos te maken
  • weinig of geen grenzen of eigen behoeften aangeven

Lees ook: Codependentie of mede-afhankelijkheid

Een please-reactie kan ertoe leiden dat je je verliest in het leven van andere mensen en je uiteindelijk leeg voelt omdat je al je energie, tijd en middelen in andere mensen hebt geïnvesteerd. Dit kan je een wrok-gevoel geven ten opzichte van de mensen om je heen, waardoor er uiteindelijk een ongezonde relatiedynamiek uit de dramadriehoek ontstaat waarin je de redder speelt.

Lees ook: Wat is de dramadriehoek?

Lees ook: Wat is fawning?

Tenslotte

De vecht- of vlucht- of bevries- of please-respons wordt opgewekt door psychologische of fysieke bedreigingen. Het is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat door de evolutie in werking is gesteld om fysiologische veranderingen te veroorzaken, waardoor je je snel kunt verdedigen tegen een waargenomen gevaar.

Als je merkt dat je lichaam gespannen raakt zijn er stappen die je kunt nemen om te proberen je lichaam te kalmeren en te ontspannen. Probeer je eigen reacties te identificeren en ze te verbinden met je traumatische ervaringen.

Als je ontdekt dat je de vecht- of vlucht- of vries- of please-reactie in extreme mate ervaart en merkt dat je overdreven reageert op niet-levensbedreigende situaties, zoek dan een psycholoog om je te helpen onderliggende oorzaken en strategieën om ermee om te gaan in kaart te brengen.

Onthoud dat niet alle traumareacties hoeven te veranderen. Jij bent de enige die weet hoe je grenzen eruit zien en alleen jij kunt beslissen of je traumarespons jouw welzijn, je realties of de mensen in je omgeving schaadt.

Scroll naar top